Zadanie 40. (0–2)

Zadanie sprawdza umiejętność odróżniania cech różnicujących od cech wspólnych — a to właśnie na tym rozróżnieniu polega cała trudność. Cechy B (eukariotyczność) i G (rozmnażanie przez zarodniki) są wspólne dla roślin i grzybów, więc nie mogą znaleźć się w żadnej z odpowiedzi, a cecha A jest po prostu fałszywa dla obu grup (dotyczy prokariontów: bakterii i archeonów). Poprawne rozwiązanie to zestawienie trzech par przeciwstawnych właściwości: skład ściany komórkowej (celuloza u roślin – chityna u grzybów), materiał zapasowy (skrobia u roślin – glikogen u grzybów, choć tego wariantu w zadaniu nie podano wprost) oraz sposób odżywiania (autotrofia fotosyntetyczna roślin – heterotrofia grzybów).

Mechanizm biologiczny stojący za tymi różnicami warto rozumieć, a nie tylko zapamiętać. Celuloza to nierozgałęziony polisacharyd zbudowany z reszt β-D-glukozy połączonych wiązaniami β-1,4-glikozydowymi; jej łańcuchy układają się w mikrofibryle utrzymywane wiązaniami wodorowymi, co daje ścianie roślinnej ogromną wytrzymałość na rozciąganie. Chityna natomiast jest polimerem N-acetyloglukozaminy, czyli pochodnej glukozy zawierającej azot — ta sama substancja buduje oskórek stawonogów, co jest jednym z drobnych argumentów morfologicznych za bliższym pokrewieństwem grzybów ze zwierzętami niż z roślinami (potwierdzonym danymi molekularnymi — grzyby i zwierzęta tworzą wspólną grupę Opisthokonta). Skrobia to polimer α-glukozy (amyloza i amylopektyna) magazynowany w plastydach, podczas gdy glikogen grzybów, silniej rozgałęziony, gromadzony jest w cytoplazmie — plastydów grzyby w ogóle nie mają, bo nigdy nie przeszły endosymbiozy z sinicą.

Heterotrofia grzybów ma charakter osmotroficzny: strzępki wydzielają enzymy hydrolityczne na zewnątrz (trawienie zewnątrzkomórkowe), a produkty rozkładu są wchłaniane całą powierzchnią grzybni. Stąd typowa dla grzybów wielka powierzchnia chłonna i brak tkanek przewodzących. Ten sposób odżywiania łączy się z rolą grzybów jako saprotrofów (reducentów w obiegu materii), pasożytów oraz symbiontów w mikoryzie i porostach — warto to pamiętać, bo częstym pytaniem maturalnym jest wyjaśnienie, dlaczego bez grzybów i bakterii zatrzymałby się obieg węgla i azotu.

Najczęstsze błędy uczniów w tym zadaniu to wpisywanie B lub G jako cechy różnicującej — czyli podawanie cechy wspólnej. Uczniowie często piszą też, że grzyby nie mają ściany komórkowej albo że mają celulozę (mylenie z roślinami), oraz że rozmnażają się wyłącznie bezpłciowo (a przecież występuje u nich też rozmnażanie płciowe, np. workowce i podstawczaki, z charakterystyczną fazą dikariotyczną). Inny typowy błąd to twierdzenie, że grzyby są cudzożywne „bo nie mają chloroplastów”, po czym dopisanie, że jednak niektóre prowadzą fotosyntezę — mylenie porostu (symbiozy grzyba z glonem lub sinicą) z samym grzybem. Warto też uważać na sformułowanie „wyłącznie cudzożywne”: jest ono prawdziwe dla grzybów, bo nawet grzyby mikoryzowe pobierają związki organiczne od rośliny.

Zagadnienie łączy się z kilkoma innymi obszarami podstawy: z chemią biologiczną (izomery glukozy, typy wiązań glikozydowych, dlaczego człowiek trawi skrobię, a nie celulozę — brak celulazy), z teorią endosymbiozy i pochodzeniem plastydów, z systematyką i kryteriami wyodrębniania królestw, z ekologią (poziomy troficzne, destruenci) oraz z fizjologią roślin (ściana komórkowa a turgor, plazmoliza, wzrost przez wydłużanie komórek). Dobrym nawykiem jest budowanie w zeszycie tabeli porównawczej: rośliny – grzyby – zwierzęta, z rubrykami: ściana komórkowa, materiał zapasowy, sposób odżywiania, ruchliwość, obecność plastydów, sposób trawienia. Taka tabela pozwala na maturze błyskawicznie wyłapać, która cecha jest różnicująca, a która wspólna.